Fibromyalgie: de laatste wetenschappelijke stand van zaken


Tekst: Clelia Monteux


Voor een eerste beschrijving van fibromyalgie (FM) moeten we teruggaan tot 1977. Fibromyalgie is een chronisch pijnsyndroom met algemene pijn en stijfheid in de spieren, dat ook vaak gepaard gaat met extreme vermoeidheid en slaapstoornissen. De aandoening kan zich daarnaast ook uiten door andere, wisselende klachten. De symptomen tasten de levenskwaliteit van de patiënt ernstig aan en veel patiënten doen daarom vaak een beroep op de geneeskunde. Fibromyalgie verzwakt de patiënt fysiek en psychisch. Tijdens klinisch onderzoek kunnen geen vaste pijnlijke punten (bij uitoefenen van druk op die punten) worden vastgesteld. Het syndroom komt hoofdzakelijk voor bij vrouwen tussen de 30 en 50 jaar. Er werd inmiddels al heel veel onderzoek naar de aandoening gedaan.


Dr. Gordon, een Amerikaans specialist op het gebied van fysiotherapie en revalidatie, voerde een onderzoek uit met 10 fibromyalgiepatiënten, waarbij hij gebruikmaakte van de endermologie®-technologie. De gemiddelde leeftijd van de deelnemers was 46,8 jaar, de patiënten leden gemiddeld 8 jaar aan fibromyalgie en alle proefpersonen hadden 15 endermologie®-behandelingen ondergaan. Op basis van de eerste waarnemingen van dit onderzoek (aanzienlijke verbetering op het gebied van functionaliteit, pijn en tevredenheid bij de patiënten) zou gebruikmaking van de endermologie®-technologie bij de algehele behandeling van fibromyalgie het overwegen waard zijn.


AANBEVELINGEN VAN DE EULAR (EUROPEAN LEAGUE AGAINST RHEUMATISM: ONDERZOEK UITGEVOERD TUSSEN 1995 EN 2015

De Europese League Against Rheumatism (EULAR) kwam in 2017 met een update van de aanbevelingen voor de behandeling van fibromyalgie. Er namen twaalf landen deel aan de evaluatie van 107 systemische onderzoeken en/of meta-analyses van hoge kwaliteit op het gebied van de farmacologische/non-farmacologische behandeling van fibromyalgie. Deze onderzoeken vonden tussen 1995 en 2015 plaats. Lichaamsbeweging als behandelvorm werd unaniem door de experts aanbevolen, niet alleen vanwege het effect op pijn, het fysieke functioneren en het welzijn van de patiënten, maar ook vanwege de beschikbaarheid, veiligheid en de relatief lage kosten ervan. De voordelen van aerobe of spierversterkende oefeningen konden niet worden aangetoond.


Daarnaast worden nog ook 9 andere behandelvormen aangeraden vanwege hun effect op pijn, vermoeidheid en/of de levenskwaliteit, waarbij het respectievelijk 5 farmacologische en 4 non-farmacologische behandelingen betreft:


  • Cognitieve gedragstherapieën;
  • Een combinatie van cognitieve therapie, met focus op het psychische aspect, en gedragstherapie, met de nadruk op gedragsverandering, en therapie waarbij lichaamsbeweging centraal staat;
  • Fysieke therapieën (acupunctuur of hydrotherapie);
  • Therapieën gebaseerd op al dan niet meditatieve bewegingsvormen (yoga, tai-chi en/of qi gong).


De patiënt moet in eerste aanleg worden ‘opgevoed’, waarbij de focus op non-farmacologische therapieën dient te liggen. Indien dit niet het gewenste effect oplevert, kunnen aanvullende behandelvormen worden ingezet die zijn afgestemd op de specifieke behoeften van de patiënt in kwestie. Voor personen die last hebben van geestelijke problemen of waarbij de andere behandelvormen niet aanslaan, kan de inzet van psychotherapie worden overwogen.


Aan personen die last hebben van ernstige pijn of slaapstoornissen dient de inzet van medicatie te worden voorgesteld. In geval van ernstige invaliditeit, dient een multidisciplinaire aanpak te worden overwogen (3).


AANBEVELINGEN VAN DE TURKISCH SOECIETY OF PHSYCIAL MEDICINE AND REHABILITATION (TSPMR): ONDERZOEK UITGEVOERD TUSSEN 2000 EN 2018

In navolging van de EULAR heeft ook de TSPMR een lijst opgesteld met daarop aanbevelingen voor de behandeling van fibromyalgie. De lijst is gebaseerd op een bibliografische analyse van wetenschappelijke artikelen die tussen 2000 en 2018 werden gepubliceerd. Aan deze analyse namen in totaal 46 specialisten op het gebied van de fysische geneeskunde en revalidatie deel.


Er worden verschillende non-farmacologische, farmacologische en aanvullende behandelwijzen geïdentificeerd en aanbevolen:


  • KRACHTIG: ‘opvoeden’ van de patiënt, lichaamsbeweging, MOA-remmers (monoamine-oxydase), multi- en interdisciplinaire behandelingen.
  • GEMIDDELD: anti-epileptica, heropnameremmers van serotonine-noradrenaline.
  • ZWAK: hydrotherapie/balneotherapie, massages, cognitieve- en gedragstherapie, niet-steroïde ontstekingsremmers, selectieve serotonine-heropnameremmers cyclobenzaprine, Tramadol, tricyclische antidepressiva, topisch gebruik van capsaïcine en aanvullende behandelvormen (acupunctuur, al dan niet meditatieve lichaamsbeweging).


ONDERZOEK UITGEVOERD TUSSEN 2019 EN 2020

Een Italiaans team kwam in 2020 met een beschrijving van resultaten, die tussen januari 2019 en 2020 werden gepubliceerd, over de diagnose, de etiopathogenese en de behandeling van FM.
Bepaalde pijnstillers, antidepressiva en cannabis-derivaten kunnen doeltreffend zijn bij de behandeling van pijn en bijbehorende symptomen. 98% van de patiënten kiest voor aanvullende behandelvormen, omdat behandeling met medicatie slechts gedeeltelijk werkt en/of omdat ze liever geen medicijnen willen innemen.


Een bijzonder hoog percentage van de FM-patiënten, die farmacologisch worden behandeld, lijkt last te hebben van bijwerkingen. Een aantal onconventionele behandelvormen bleken bij verschillende symptomen doeltreffend te zijn, zoals Transcutane Elektrische Neurostimulatie (TENS), systemische ozonbehandeling, hyperbare zuurstoftherapie, lichaamsbeweging en bepaalde vormen van psychotherapie.


ONDERZOEK UITGEVOERD IN 2020

Sinds de publicatie van dit onderzoek werden nog tal van andere artikelen geschreven over de doeltreffende behandeling van fibromyalgie. Een analyse van 37 onderzoeken door een team uit Brazilië bevestigt het positieve effect van lichaamsbeweging. De belangrijkste, waargenomen effecten van lichaamsbeweging waren een vermindering van de pijn en een verbetering van de levenskwaliteit. Voor de doeltreffendheid van aerobe lichaamsbeweging en spierversterkende oefeningen werd solide bewijs geleverd.


Omdat de beschikbare farmacologische behandelingen tegen FM ongewenste bijwerkingen hebben en het effect van de medicatie bovendien beperkt is, heeft een team uit Iran alle onderzoeken naar de impact van melatonine bij de behandeling van FM geanalyseerd. De auteurs hebben uiteindelijk vier studies geselecteerd waarin melding wordt gemaakt van het positieve effect van melatonine op de FM-symptomen bij 98 patiënten Er werd geen enkele ongewenste gebeurtenis waargenomen die het vermelden waard is. Tussen de studies was sprake van een hoge mate van heterogeniteit. Echter, om volledig inzicht in de rol van melatonine bij de behandeling van FM te krijgen, is verder gecontroleerd klinisch onderzoek van hoge kwaliteit noodzakelijk.


Een Amerikaans team selecteerde en analyseerde een aantal gecontroleerde, gerandomiseerde, niet-invasieve/niet-farmacologische studies naar 5 aandoeningen die gepaard gaan met chronische pijn, waaronder fybromyalgie. Zo waren met name geïnteresseerd in de wetenschappelijke bewijskracht (WB) op de korte-, middellange- en de lange termijn.


▨ Korte termijn: er werden functionele verbeteringen waargenomen bij lichaamsbeweging, oefeningen lichaam-geest, multidisciplinaire ‘heropvoeding’ (BW: zwak) en bij acupunctuur (BW: gemiddeld). De pijn nam af bij lichaamsbeweging (BW: gemiddeld) en bij de toepassing van cognitieve gedragstherapie (BW: zwak).
▨ Middellange termijn: er werd een functionele verbetering waargenomen bij lichaamsbeweging en acupunctuur (BW: gemiddeld), cognitieve gedragstherapie, beter leren omgaan met stress m.b.v. oefeningen, myofasciale ontspanning en multidisciplinaire ‘heropvoeding’ (BW: zwak). De pijn nam af bij lichaamsbeweging (BW: gemiddeld), oefeningen en een multidisciplinaire ‘heropvoeding’ (BW: zwak).
▨ Lange termijn: bij een multidisciplinaire ‘heropvoeding’ bleven de functionele verbeteringen aanhouden, er was echter geen sprake van een vermindering van de pijn (BW: zwak).



Er wordt steeds meer bekend over de doeltreffendheid van elektrotherapie bij de behandeling tegen de pijn bij fibromyalgie (9). De meest toegepaste elektro-therapeutische technologieën die voor de behandeling van fibromyalgie worden gebruikt, zijn de transcutane elektrische neurostimulatie (TENS), de non-invasieve hersenstimulatie (toediening van elektrische impulsen/magnetische stimulatie van de hersenen) en de LASER. Deze non-invasieve technologieën hebben bovendien geen of weinig bijwerkingen. Om voor iedere type elektrotherapie de optimale protocollen te kunnen bepalen, is meer onderzoek noodzakelijk.


CONCLUSIE…

Ondanks het feit dat er nog geen specifieke behandeling tegen FM bestaat en het wetenschappelijk bewijs nog vaak zwak is, zijn er toch al tal van farmacologische en non-farmacologische behandelingen beschikbaar. Het aantal opties voor behandeling neemt toe en er is ook sprake van een verdieping van de aanpak, waardoor er voor iedere patiënt een multidisciplinaire behandeling kan worden opgesteld. De gewenste verbetering zal niet met één enkele behandelvorm optreden, maar door verschillende vormen te combineren, zal in iedere fase van de ziekte, en met name in ernstige gevallen, een doeltreffende aanpak kunnen worden bepaald. Door naar de patiënt te luisteren en hem/haar bij de besluitvorming te betrekken, worden patiënten niet alleen beter geïnformeerd, maar zullen ze zich ook beter ondersteund en tevredener voelen.

Bronnen:

  1. Rapport HAS 2010https://www.has-sante.fr/upload/docs/application/pdf/2010-10/syndrome_fibromyalgique_de_ladulte_-_rapport_dorientation.pdf
  2. Gordon C, Emiliozzi C, Zartarian M. Use of a mechanical massage technique in the treatment of fibromyalgia: a preliminary study. Arch Phys Med Rehabil. 2006 Jan;87(1):145-7. https://www.lpgmedical.com/en/wp-content/uploads/sites/5/2016/09/Gordon2006.pdf
  3. Macfarlane GJ, Kronisch C, Atzeni F, et al. EULAR recommendations for management of fibromyalgia. Ann Rheum Dis. 2017;76(12):e54.
  4. Evcik D, Ketenci A, Sindel D. The Turkish Society of Physical Medicine and Rehabilitation (TSPMR) guideline recommendations for the management of fibromyalgia syndrome. Turk J Phys Med Rehabil. 2019;65(2):111-123. Published 2019 May 28.
  5. Bazzichi L, Giacomelli C, Consensi A, et al. One year in review 2020: fibromyalgia. Clin Exp Rheumatol. 2020;38 Suppl 123(1):3-8.
  6. Andrade A, Dominski FH, Sieczkowska SM. What we already know about the effects of exercise in patients with fibromyalgia: An umbrella review [published online ahead of print, 2020 Feb 14]. Semin Arthritis Rheum. 2020;S0049-0172(20)30022-6.
  7. Hemati K, Amini Kadijani A, Sayehmiri F, et al. Melatonin in the treatment of fibromyalgia symptoms: A systematic review. Complement Ther Clin Pract. 2020; 38:101072.
  8. Skelly AC, Chou R, Dettori JR, et al. Noninvasive Nonpharmacological Treatment for Chronic Pain: A Systematic Review Update. Rockville (MD): Agency for Healthcare Research and Quality (US); April 2020https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32338846/
  9. Coskun Benlidayi I. The effectiveness and safety of electrotherapy in the management of fibromyalgia [published online ahead of print, 2020 Jun 10]. Rheumatol Int. 2020;10.1007/s00296-020-04618-0.
  10. Doebl S, Macfarlane GJ, Hollick RJ. “No one wants to look after the fibro patient”. Understanding models, and patient perspectives, of care for fibromyalgia: reviews of current evidence. Pain. 2020;161(8):1716-1725.